logo hodowli nagłówek wiosna english
logo ICL
logo ZKwP
logo FCI



Hiperurykozuria - Hyperuricosuria (HUU lub HU)
Tekst na podstawie opracowań ze stron Świata Czarnego Teriera
Do niedawna kamicę dróg moczowych traktowano jako chorobę dotyczącą tylko tego jednego, chorego psa. Zwierzę, u którego dość wcześnie zaobserwowano objawy i wdrożono leczenie mogło w miarę normalnie funkcjonować. Jeśli leczenie było wdrożone zbyt późno, choroba mogła uniemożliwić uratowanie życia.
Badania dalmatyńczyków zapoczątkowane w latach 70-tych na Uniwersytecie w Indianie miały ustalić przyczynę występowania podwyższonego poziomu kwasu moczowego w moczu. Schorzenie to w medycynie nazywane jest hyperuricosurią (pol. hiperurykozuria). Prowadzi ono do formowania się z kwasu moczowego złogów, które odkładają się szczególnie w pęcherzu moczowym i prowadzą głównie do rozwoju kamicy moczowej typu moczanowego. Złogi stwierdzane są zazwyczaj w pęcherzu moczowym, cewce moczowej i rzadko w nerkach.
W hyperuricosurii dochodzi do wrodzonego zaburzenia w metabolizmie puryn. Puryny są heterocyklicznymi związkami organicznymi składającymi się z cząsteczek pirymidyny i imidazolu (C5H4N4). Pochodnymi puryn są zasady azotowe wchodzące w skład kwasów nukleinowych: adenina i guanina. Łączą się one komplementarnie z cytozyną i tyminą w DNA oraz uracylem w RNA. Puryny występują w kwasach nukleinowych i nukleotydach. Kwas moczowy pochodzi z puryn pochodzących z diety oraz z rozpadu obumierających tkanek. Organizm posiada także swoją własną drogę syntezy de novo puryn, które są wykorzystane do uzupełnienia puli wysokoenergetycznych nukleotydów adenozynotrifosforanów i guanozynotrifosforanów (ATP i GTP). Metaboliczna droga rozkładu puryn powstających w organizmie w trakcie rozkładu produktów białkowych prowadzi od puryn poprzez hipoksantynę, ksantynę do kwasu moczowego, a następnie przy współudziale aktywnego enzymu urykazy większość kwasu moczowego jest w wątrobie konwertowana do alantoiny. Nieznaczna ilość kwasu moczowego jest filtrowana w kłębuszkach nerkowych, a większość jest wchłaniana przez kanaliki proksymalne i tylko śladowe ilości można ostatecznie wyodrębnić w moczu. Oksydaza ksantynowa jest enzymem biorącym udział w produkcji moczanów na kolejnych etapach tej drogi.
W hyperuricosurii dochodzi do wrodzonego zaburzenia w metabolizmie puryn. Puryny są heterocyklicznymi związkami organicznymi składającymi się z cząsteczek pirymidyny i imidazolu (C5H4N4). Pochodnymi puryn są zasady azotowe wchodzące w skład kwasów nukleinowych: adenina i guanina. Łączą się one komplementarnie z cytozyną i tyminą w DNA oraz uracylem w RNA. Puryny występują w kwasach nukleinowych i nukleotydach. Kwas moczowy pochodzi z puryn pochodzących z diety oraz z rozpadu obumierających tkanek. Organizm posiada także swoją własną drogę syntezy de novo puryn, które są wykorzystane do uzupełnienia puli wysokoenergetycznych nukleotydów adenozynotrifosforanów i guanozynotrifosforanów (ATP i GTP). Metaboliczna droga rozkładu puryn powstających w organizmie w trakcie rozkładu produktów białkowych prowadzi od puryn poprzez hipoksantynę, ksantynę do kwasu moczowego, a następnie przy współudziale aktywnego enzymu urykazy większość kwasu moczowego jest w wątrobie konwertowana do alantoiny. Nieznaczna ilość kwasu moczowego jest filtrowana w kłębuszkach nerkowych, a większość jest wchłaniana przez kanaliki proksymalne i tylko śladowe ilości można ostatecznie wyodrębnić w moczu. Oksydaza ksantynowa jest enzymem biorącym udział w produkcji moczanów na kolejnych etapach tej drogi.
Omawiając hyperuricosurię należy podkreślić, że za jej występowanie odpowiedzialna jest mutacja w genie SLC2A9. Defekt ten dziedziczy się autosomalnie recesywnie. Oznacza to, że zwierzę zachoruje tylko wtedy, kiedy otrzyma uszkodzony gen zarówno od ojca jak i od matki. Tak więc i ojciec i matka muszą być nosicielami uszkodzonego genu. Nosiciele, tzn. zwierzęta z tylko jednym uszkodzonym genem, wprawdzie same nie cierpią na hyperuricosurię, ale przekazują uszkodzony gen na 50% potomstwa. Przy krzyżowaniu dwóch nosicieli istnieje więc ryzyko, że 25% potomstwa będzie dotknięte chorobą, a 50% będzie nosicielami uszkodzonego genu.
Procent prawdopodobnego przekazywania obrazuje poniższa tabela:
SUKA
PIES N/N N/HU HU/HU
N/N 100% N/N 50% N/N, 50% N/HU 100% N/HU
N/HU 50% N/N, 50% N/HU 25% N/N, 50% N/HU, 25% HU/HU 50% N/HU, 50% HU/HU
HU/HU 100% N/HU 50% N/HU, 50% HU/HU 100% HU/HU
W wyniku dziedziczenia hyperuricosurii, jako cechy autosomalnej recesywnej istnieją trzy warianty genotypowe:
  1. Genotyp N/N (homozygota zdrowa): osobnik ten nie jest nosicielem mutacji i nie rozwinie się u niego hyperuricosuria. Jako że taki pies nie przekazuje mutacji na potomstwo, może być kojarzony z dowolnym osobnikiem.
  2. Genotyp N/HU (heterozygota): osobnik taki jest nosicielem mutacji, ale ryzyko wystąpienia u niego choroby jest znikome. Jednakże może on przekazywać te mutację 50% potomstwu. Dlatego też powinien on być kojarzony tylko z osobnikami zdrowymi.
  3. Genotyp HU/HU (homozygota nieprawidłowa): osobnik taki niesie dwie kopie zmutowanego genu. Ten chory pies przekazuje mutację w 100% potomstwu.
Za pomocą prostych testów DNA można przewidywać prawdopodobieństwo wystąpienia hyperuricosurii. Testy są dostępne w Polsce. Można je wykonać m.in. za pośrednictwem laboratorium (MyDogDNA, Laboklin).
W tym miejscu trzeba jednak dodać, że nie wszystkie zwierzęta ze stwierdzoną hyperuricosurią na tle genetycznym rozwiną kliniczne objawy kamicy moczanowej. Ostateczne uformowanie kamieni z kwasu moczowego, przy tym schorzeniu zależy od kilku ważnych czynników m.in.
  • stężenia kwasu moczowego w moczu;
  • pH moczu;
  • stopnia zagęszczenia moczu;
  • diety;
  • uwarunkowań osobniczych.
Hodowla kontra problem kamieni
Nie podjęte w porę działania profilaktyczno-lecznicze mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, gdzie ryzyko zejścia zwierzęcia w związku z powikłaniami jest bardzo duże (szczególnie w przypadku samców). Leczenie kamicy i rokowanie uzależnione jest od wykrytego rodzaju kamieni i tym samym ściśle powiązane jest z rodzajem kamicy. W wielu przypadkach kamica moczowa stwierdzana jest w momencie, gdy zwierzę da ewidentne symptomy schorzenia, co oznacza, że sam proces chorobowych jest już dość zaawansowany. W takich sytuacjach leczenie nie należy ani do łatwych, ani krótkotrwałych. Aczkolwiek w każdym przypadku w porę podjęte działania lecznicze umożliwiają zwierzęciu całkiem normalne funkcjonowanie, a wielokrotnie ratują mu również życie.
Jak donoszą badania naukowe hyperuricosuria jest schorzeniem, które w dużym stopniu stwarza korzystne warunki do rozwoju kamicy moczanowej (tworzą się kamienie złożone głównie z moczanu amonu, rzadziej z moczanu sodu, a praktycznie niespotykane są kamienie powstałe tylko z kryształów kwasu moczowego).
Możemy założyć, że zwierzę, u którego stwierdzono podwójną mutację wadliwego genu HU/HU (chory genotypowo) ma bardzo duże szanse na to, że bez wprowadzenia odpowiedniego postępowania leczniczo-profilaktycznego rozwinie się u niego właśnie kamica moczanowa. Tu jednak należy podkreślić, że nie u wszystkich zwierząt ze zdiagnozowaną hyperuricosurią na pewno rozwinie się kamica tego typu, bowiem ważne znaczenie przy powstawaniu kamieni z kwasu moczowego, moczanu amonu lub soli kwasu moczowego odgrywa również stopień zagęszczenia moczu, pH moczu, dieta i uwarunkowania osobnicze. Oprócz tego należy zaznaczyć, że test genetyczny informuje nas, co prawda o tym, że zwierzę posiada obie uszkodzone kopie danego genu i może zachorować na daną chorobę, jednak badanie genetyczne nie jest w stanie określić, jak ciężki będzie przebieg choroby, ani kiedy da ona kliniczne objawy. Natomiast u zwierzęcia oznaczonego w teście, jako N/N (zdrowy genotypowo), bez wystąpienia czynników środowiskowych, kamica tego typu (zgodnie z naukowymi doniesieniami) nie wystąpi. Czy jednak wykonując test na hyperuricosurię i znając status zwierzęcia: załóżmy N/N - homozygota zdrowa - możemy od razu wykluczyć możliwość pojawienia się u niego tego rodzaju kamicy warunkowanej innymi czynnikami środowiskowymi lub jakiegokolwiek innego rodzaju kamicy? Otóż tak się składa, że NIE. Omawiając problematykę kamicy moczowej zawsze trzeba mieć na myśli liczbę mnogą, bo rodzaj stwierdzonych kamieni determinuje rodzaj diagnozowanej kamicy. Nawet u zwierzęcia z przeprowadzonym testem w kierunku hyperuricosurii i wynikiem "homozygota zdrowa N/N", nie możemy wykluczyć, że przy pojawieniu się "sprzyjających warunków" nie rozwinie się jakikolwiek rodzaj kamicy.
O wystąpieniu kamicy decydują różne czynniki:
  • predyspozycje genetyczne (w tym zwierzęta z wrodzonymi genetycznymi defektami: hyperuricosurią i cystynurią);
  • nabyte zaburzenia czynności nerek;
  • obecność jedynej czynnościowo nerki;
  • niewłaściwa dieta (przesycenie moczu związkami mineralnymi lub produktami przemiany materii powodującymi wysoką koncentrację soli w moczu);
  • różne choroby (kwasica kanalików nerkowych, zespół Fanconiego, zaburzenia wchłaniania jelitowego, nowotwory kości pierwotne i przerzutowe);
  • zaburzenia hormonalne (nadczynność przytarczyc, nadczynność kory nadnerczy, nadczynność tarczycy, choroba Cushinga);
  • zakażenia na tle bakteryjnym (infekcje dróg moczowych - niektóre szczepy bakteryjne, przede wszystkim Proteus, produkują ureazę, enzym rozkładający mocznik na amoniak i dwutlenek węgla);
  • ograniczony dostęp do wody sprzyjający nadmiernemu zagęszczeniu moczu; wahania stężeń jonów wodorowych w moczu (zmiana pH);
  • obecność w moczu składników, które mogą tworzyć macierz organiczną (rusztowanie kamienia) tj. uroprotein i uromukoidów;
  • podawanie niektórych leków (glikokortykosterydy, witamina D, wapń, furosemid, sole sodowe, allopurinol);
  • niedobór substancji stabilizujących mocz: (cytrynianów, pirofosforanów, glikozaminoglikanów, białka Tamm-Horsfal(uromodulina, która jest inhibitorem powstawania oxalatów);
  • brak lub uszkodzenie koloidów ochronnych, które zapobiegają tworzeniu się kamieni (otoczka cząsteczki wydzieliny utrudniająca jej wytrącenie z roztworu); zmiany anatomiczne w układzie moczowym, które powodują zaleganie moczu powyżej przeszkody, co ułatwia powstawanie złogów (np. zwężenia moczowodu, wady rozwojowe, zamknięcie cewki moczowej, uchyłek pęcherza, powiększony gruczoł krokowy, długotrwałe unieruchomienie po złamaniach, poprzeczne uszkodzenie rdzenia kręgowego).
a nawet takie elementy układanki, jak:
  • poziom życia danego osobnika;
  • pielęgnacja;
  • jakość spożywanej wody;
  • struktura geologiczna gleby;
  • temperatura otoczenia
mają swój udział w tworzeniu kamieni. W każdym przypadku krystalizacja - a następnie kamienie - są skutkiem wystąpienia jakiegoś czynnika lub czynników, a nie tworzą się same z siebie.
Kryształy kwasu moczowego (powiększenie x 37,5) przyczyniające się do formowania kamieni moczanowych min. u ras obciążonych hyperuricosurią Kryształy moczanu amonu (powiększenie x 122) przyczyniające się do formowania kamieni moczanowych min. u ras obciążonych hyperuricosurią
Kryształy moczanów bezpostaciowych przyczyniające się do formowania kamieni moczanowych min. u ras obciążonych hyperuricosurią Kryształy moczanu sodu (powiększenie x 128) przyczyniające się do formowania kamieni moczanowych min. u ras obciążonych hyperuricosurią
Postępowanie ze zwierzęciem z grupy podwyższonego ryzyka
Hyperuricosuria jest schorzeniem, które może dotyczyć każdego zwierzęcia, które pochodzi od rodziców niezbadanych lub badania rodziców nie wykluczają możliwości wystąpienia defektu u potomstwa, to w pierwszej kolejności, by poznać status zwierzęcia względem tego schorzenia, należy wykonać test w kierunku hyperuricosurii. W Polsce można taki test wykonać za pośrednictwem Laboklin lub MyDogDNA. Taki test można przeprowadzić bez względu na wiek zwierzęcia. Jeśli test potwierdzi, że przebadany osobnik jest "genotypowo chory: HU/HU", to automatycznie należy on do grupy tzw. podwyższonego ryzyka, która wymaga zastosowania odpowiedniej profilaktyki.
U zwierząt określonych jako "genotypowo chore: HU/HU", istnieje duże prawdopodobieństwo, że w skutek działalności defektu dojdzie do wytrącania się złogów z kwasu moczowego, co z kolei może prowadzić do rozwoju kamicy moczanowej. Tu jednak należy podkreślić, że choć ryzyko wystąpienia "namacalnych dowodów" defektu jest bardzo duże, to nie u wszystkich zwierząt "genotypowo chorych: HU/HU" kamica tego typu musi wystąpić. Istnieje mała szansa na to, że część zwierząt ze względu na uwarunkowania osobnicze oraz środowiskowe może nie dać żadnych objawów chorobowych.
Taki osobnik nie powinien być używany w hodowli, ponieważ zawsze przekaże swojemu potomstwu zmutowany gen.
Właściciel zwierzęcia "genotypowo chorego: HU/HU" - nawet tego, które nie wykazuje żadnych objawów chorobowych - powinien skonsultować się z lekarzem weterynarii i w ramach profilaktyki powinny być wykonane pełne badania krwi i moczu, a w razie przesłanek również zdjęcia przeglądowe jamy brzusznej z podaniem kontrastu do pęcherza moczowego. Z racji tego, że kamienie moczanowe w standardowym zdjęciu RTG są niewidoczne, to tylko takie badanie pozwala wykryć nie tylko je, ale również każdy inny rodzaj złogów. Zastosowanie omówionej wyżej procedury pozwoli ocenić kondycję zdrowotną zwierzęcia na długo przed tym zanim mogą być widoczne jakiekolwiek skutki defektu (kryształy, piasek, kamienie) i pozwoli opracować dalszą strategię postępowania ze zwierzęciem. W związku z tym, że hyperuricosuria predysponuje do krystalizacji kwasu moczowego w moczu, co zazwyczaj stanowi początek kamicy moczanowej, to wczesne wykrycie najdrobniejszych zmian pozwala na wprowadzenie nieinwazyjnego protokołu postępowania, poprzez zmianę diety oraz ewentualne wprowadzenie leków wpływających na obniżenie produkcji kwasu moczowego i modyfikujące pH moczu, co może zapobiec operacjom usuwania kamieni.
Zaniechanie profilaktyki najczęściej kończy się tym, że proces chorobowy postępuje całkowicie bezobjawowo, aż do momentu, gdy rozmiar lub ilość kamieni moczowych stanie się dla zwierzęcia na tyle uciążliwa, że rozwiną się towarzyszące schorzeniu podstawowemu różne stany zapalne i powikłania, nastąpią problemy z oddawaniem moczu lub nawet dojdzie do częściowego lub całkowitego zatkania cewki moczowej (szczególnie w przypadku samców). W takich sytuacjach zwierzę musi zostać poddane operacyjnemu usunięciu zalegających złogów. Oprócz tego leczenia i normalizacji wymagają wszystkie towarzyszące kamicy inne dolegliwości.
Kamienie umiejscowione w nerkach mogą doprowadzić do uszkodzenia tego narządu u osobników obu płci, zaś kamica moczowa z kamieniami usytuowanymi w pęcherzu czy cewce moczowej przebiega szczególnie ciężko u samców, bowiem ze względu na budowę anatomiczną suki mogą "poradzić sobie" z ich wydaleniem małych kamieni samoistnie, bez dawania żadnych niepokojących objawów toczącego się procesu chorobowego. U samców występują znaczne utrudnienia w wydalaniu kamieni ze względu na dłuższą i węższą cewkę moczową oraz obecność kości prąciowej. Stąd u samców może dojść do częściowego lub nawet całkowitego zablokowania cewki moczowej. Stan taki, nie leczony lub leczony niewłaściwie, może doprowadzić do uszkodzenia nerek, rozerwania pęcherza moczowego, ogólnego zatrucia organizmu i śmierci zwierzęcia!
Wszystkie osobniki z potwierdzoną hyperuricosurią powinny być prowadzone na specjalnie skomponowanej, niskopurynowej diecie, tak by ograniczyć podaż puryn. Dostępne są gotowe formuły karm suchych stosowanych w tego typu kamicy lub można prowadzić psa na odpowiednio skomponowanej diecie typu: BARF, RAW, PREY MODEL, czy tradycyjnie przygotowywanej w domu. Niezwykle istotne jest również prawidłowe nawodnienie zwierzęcia, które wpływa na większą produkcję moczu (jego rozcieńczenie) i mobilizuje zwierzę do częstszego opróżniania pęcherza, co przyczynia się do krótszego przebywania moczu w pęcherzu i pozwala na regularne usuwanie moczu wraz z ewentualnie zgromadzonym w nim osadzie.
W sytuacjach, gdy sama modyfikacja diety nie wystarcza konieczne może być podawanie środków alkalizujących mocz, a następnie utrzymujących optymalne pH moczu (np. cytrynianu potasu przeciwdziałającego wytrącaniu się kryształów moczanowych i wpływającego na rozpuszczanie już uformowanych złogów) oraz prawidłowo dobranych dawek leków (np. allopurinolu, który wpływa na obniżenie produkcji kwasu moczowego - jeśli lekarz weterynarii zaleci). W celu potwierdzenia skuteczności diety i wprowadzonego leczenia wskazane jest w pierwszych tygodniach wykonywanie kilka razy w ciągu tygodnia testu na określenie pH moczu (np. za pomocą ogólnie dostępnych pasków testowych) oraz po miesiącu stosowania diety i leczenia zaleca się wykonanie pełnej analizy moczu, krwi i kontrolnego zdjęcia (jeśli wykryto wcześniej złogi w celu porównania ich wielkości z tymi przed rozpoczętym leczeniem). W tym miejscu należy jednak podkreślić, że alkalizacja moczu oraz dawki podawanego allopurinolu muszą być odpowiednio skorelowane z zaawansowaniem zmian u danego osobnika. Optymalne pH powodujące rozpuszczenie złogów moczanowych powinno oscylować w granicach 7.0 do 7.5. Przekroczenie tych wartości może powodować wytrącanie fosforanu wapnia lub może prowadzić do tworzenia otoczki fosforanowo-wapniowej wokół kamieni moczanowych, co sprawi, że rozpuszczenie takich złogów będzie trudniejsze lub wręcz niemożliwe.
Niestety, w przypadku zwierząt, u których doszło do odłożenia złogów moczanowych, a następnie ich usunięcia istnieje ryzyko, iż u 20 do nawet 75% z nich nastąpi nawrót choroby, jeśli odpowiednie postępowanie nie zostanie wdrożone w długoterminowym wymiarze. Dlatego zwierzęta te muszą być pod stałym monitoringiem lekarza wetrynarii. Dalsza procedura obejmuje wykonywanie okresowych (średnio co 3-6 miesięcy) badań krwi i moczu (ze szczególnym naciskiem na określenie: poziomu kwasu moczowego w krwi i moczu, ilości wydalanego moczu z badania przeprowadzonego ze zbiórki dobowej, oszacowania stosunku proporcji kwasu moczowego - moczanu - do kreatyniny i oszacowaniu poziomu azotynów we krwi) oraz zdjęć przeglądowych z barwnikiem kontrastowym w celu całościowego monitorowania stanu zwierzęcia. Oprócz tego prawidłowo dobrana dieta musi być nieodzowną częścią tego postępowania.